Cofnij

Ustka

Po zdrowie i wypoczynek do Ustki jeździ się już od ponad 150 lat. Miejscowość ta ma jednak znacznie dłuższą historię, liczącą ponad sześć stuleci.

Panowali tu książęta gdańscy, szczecińscy, Duńczycy i Niemcy. Pierwsze informacje o Ustce pochodzą z 1310 roku i związane są z lokacją nowego Słupska, którego własnością była także Ustka. W średniowieczu, jako port Słupska będącego nieformalnym członkiem Hanzy, Ustka obsługiwała cały handel z ziemi słupskiej. Zawijały tu statki z Anglii, Holandii, Szwecji i Polski. Dzięki gospodarności i bogactwu miasta, w pewnym okresie Ustka zaczęła stanowić konkurencję dla Słupska. Zagrożeni słupscy mieszczanie postanowili narzucić prawne ograniczenia Ustce, co wywołało bunt ustczan. W odpowiedzi słupszczanie splądrowali miasto. Protest usteckich rybaków, żeglarzy i rzemieślników przyniósł także pewne korzyści. Rada Słupska zaczęła traktować sprawę rozwoju portu jako priorytet. Niestety, wojna trzydziestoletnia spowodowała olbrzymie zubożenie i wyludnienie Pomorza. Na dodatek wielki sztorm w 1643 roku całkowicie zapiaszczył ujście Słupi i na lata zamknął statkom drogę. W 1831 roku ustecki port przeszedł pod jurysdykcję państwową, dzięki czemu rozpoczęto rozbudowę urządzeń portowych. Niezależność administracyjną Ustka uzyskała w 1874 roku. Jednakże zasadnicza rozbudowa miasta nastąpiła dopiero na przełomie wieków. Wówczas też miasto zaczęło stawać się modnym kąpieliskiem, choć pierwsi kuracjusze przybywali tu już przed rokiem 1830. W roku 1870 powołano Towarzystwo Kąpielowe. Po I wojnie światowej liczba ustczan wzrosła do 3500. Rozwinęła się też, istniejąca do dziś, baza noclegowa i gastronomiczna. Tradycyjnie przyjmuje się, że w 1935 roku Ustka uzyskała prawa miejskie, jednak dokumentów dotyczących tego wydarzenia nigdy nigdzie nie opublikowano, a po 1945 roku Ustkę automatycznie wliczono w poczet miast. Przed kilku laty sprawę tę nagłośnił znany słupski dziennikarz, ale temat uznano za „kaczkę dziennikarską”. W 1936 roku rozpoczęto prace przygotowawcze do rozbudowy portu, uwzględniając w nich wykonanie nowych, wybiegających daleko w morze falochronów. Początek wojny spowodował przerwanie zaawansowanych prac budowlanych, do których po roku 1945 już nie powrócono. Do dziś widoczne są resztki zachodniego falochronu, znajdujące się około kilometra na zachód od ujścia Słupi. Na powojenny rozwój Ustki wpłynęły głównie wojsko i turystyka, choć do dziś jest to także ważny port rybacki – siedziba pomorskiej Giełdy Rybnej oraz niewielki ośrodek stoczniowy. Dopiero w 1947 roku oficjalnie przyjęto nazwę Ustka. Wcześniej funkcjonowały inne nazwy, między innymi: Słupioujście (kalka nazwy niemieckiej), Ujście, Uszcz (nazwa używana ongiś przez Słowińców) oraz Postomin. Niezniszczona w czasie wyzwolenia miejscowość szybko stała się mekką turystów. W latach 60. i 70. XX wieku powstało tu kilkanaście dużych ośrodków wczasowych, a w ostatnich latach nastąpił prawdziwy boom budownictwa prywatnego – willi i domów, z założenia przeznaczonych także pod wynajem. Od 1988 roku Ustka uzyskała status uzdrowiska. Leczy się tu głównie choroby reumatyczne, krążenia, dróg oddechowych i przemiany materii. Usteckie sanatoria działają przez cały rok i nawet zimą przebywa tu zazwyczaj około 800-900 kuracjuszy (czego zresztą inne nadmorskie kąpieliska działające od maja do września mogą jedynie pozazdrościć). Chlubą Ustki mogą być także najwyższe noty, jakie tutejsze plaże uzyskują od kilku lat w ogólnopolskich rankingach.

Kościół parafialny wybudowano w 1887 roku w stylu neogotyckim, na wydmie znajdującej się wówczas hen, poza Ustką. Taka lokalizacja świątyni była przyczyną protestów ówczesnych mieszkańców, gdyż stary kościół (z 1356 roku) usytuowany był na niewielkim placu koło portu, w samym sercu wsi. Do nowej świątyni przeniesiono zabytkowy krzyż i dwa obrazy pochodzące z XVIII wieku. W przeszłości wokół kościoła znajdował się cmentarz parafialny, ale od ponad 100 lat nie dokonuje się tu pochówków.

Ratusz miejski, znajdujący się około 100 m na wschód od kościoła (przy ul. Wyszyńskiego), to dawna szkoła, wybudowana w latach 1910–1912 według projektu bydgoskiego architekta F. Engelbrechta. Dzieci uczyły się tu do 2004 roku. Potem obiekt został przystosowany do potrzeb władz miejskich. Budynek wyróżnia się swoją secesyjno-historyzującą architekturą oraz pięknymi zdobieniami. Między prowadzącą od ratusza ku morzu ulicą Piłsudskiego/Żeromskiego a ulicą Marynarki Polskiej i Słupią znajduje się historyczne centrum Ustki. W tym rejonie wśród współczesnych budynków zachowały się relikty tradycyjnej zabudowy rybackiej wsi z XIX i przełomu XIX i XX wieku. Dawne, ryglowe chaty zobaczyć można przy ulicach Kosynierów, Beniowskiego i Sprzymierzeńców. Niezmieniony pozostał tu także dawny układ ulic.

Ulica Marynarki Polskiej na odcinku od kościoła do promenady została w 2007 roku przekształcona w rodzaj deptaku, z dopuszczalnym ograniczonym ruchem samochodów. Odnowiono wówczas budynki stojące w tej części miasta, przywracając im dawny wygląd. Także nowo powstałe obiekty architektonicznie nawiązują do usteckiej tradycji. Przy ulicy Marynarki Polskiej znajdują się oba usteckie muzea – niewielkie Muzeum Ziemi Usteckiej i Muzeum Chleba.

Muzeum Ziemi Usteckiej prezentuje wystawy dotyczące dziejów miasta i Stoczni Ustka (na której terenie się znajduje). Drugie – prywatne Muzeum Chleba – działa na poddaszu starej piekarni rodziny Brzósków. Można tu zobaczyć stare urządzenie do wyrabiania ciasta, gofrownice, przedwojenny automat do sprzedaży słodyczy i XIX-wieczną lodówkę (nie elektryczną!). Muzeum formalnie działa od 10.00 do 18.00 w dni powszednie, ale czasami osoby chcące je odwiedzić muszą zgłosić się w mieszczącej się na parterze budynku piekarni-ciastkarni. U zbiegu ulic Marynarki Polskiej, Nadmorskiej i Perłowej znajduje się najbardziej malowniczy fragment dawnej Ustki – tzw. Zaułek Kapitański. Tu do 1871 roku wznosiła się niewielka ustecka świątynia, pełniąca również rolę latarni morskiej. Dziś przy skwerze stoją nawiązujące do miejscowego stylu wille i pensjonaty.

Port ustecki rozciąga się wzdłuż ujściowego odcinka Słupi, równolegle do ul. Marynarki Polskiej (z której jednak nie jest widoczny, bo w centrum przysłania go zabudowa zachodniej pierzei ulicy). Współczesny kształt zyskał podczas rozbudowy w latach 1899–1903, kiedy to Ustka stała się największym portem handlowym między Gdańskiem a Szczecinem. Obecnie w gospodarce morskiej ważniejszą rolę odgrywają obiekty znajdujące się przy zachodnim nabrzeżu portowym, po „drugiej” stronie Słupi. Na terenie portu zachowała się oryginalna rettungsbuda czy, jak kto woli – „czerwona szopa”, czyli stacja ratownictwa brzegowego. Wzniesiono ją w 1867 roku, standardowo wyposażając w łódź wiosłową i dwa wozy do transportu łodzi wraz z wyrzutnią rakiet. Dokładnie taka sama stacja znajdowała się w zachodniej (zasłupskiej) części portu. Do końca XIX wieku podobne stacje postawione zostały wzdłuż całego niemieckiego wybrzeża Bałtyku. Ratowników rekrutowano spośród chętnych rybaków pracujących w porcie. Gdy zauważano statek w niebezpieczeństwie, przy pomocy dzwonu zwoływano ratowników i wyruszano na pomoc. Łódź ratunkową wodowano bezpośrednio na Słupi lub dowożono na plażę w pobliżu miejsca katastrofy. Po 1945 roku zrezygnowano w Polsce z ochotniczej morskiej służby ratunkowej. Z placu portowego w sezonie letnim wyprawiane są rejsy pasażerskie.

Latarnia morska usytuowana jest przy Promenadzie Nadmorskiej, w porcie. Obiekt dostępny jest do zwiedzania w sezonie. Tu znajduje się także zabytkowy spichlerz z przełomu XIX i XX wieku. Działa w nim Centrum Aktywności Twórczej, w którym można obejrzeć wystawy sztuki współczesnej lub wziąć udział w zajęciach edukacyjnych. Placówka udostępnia także pracownie grafiki komputerowej, filmowej i rzeźby.

Mola u ujścia Słupi, czyli usteckie falochrony – wychodzą w morze na około 100 m. Od kilkunastu lat wolno po nich spacerować. Oczywiście należy zawsze zachować zdrowy rozsądek i unikać przechadzek podczas sztormów. W zachodniej części miasta, niecały kilometr na zachód od zachodniego falochronu, zachowały się pozostałości niewybudowanego portu.

Realizację planów budowy nowoczesnego portu rybackiego (nawiązującego technicznie do portu we Władysławowie) przerwała II wojna światowa. Zdołano jedynie wykonać część falochronu, wybiegającego na kilkadziesiąt metrów w morze. Z niemieckimi planami zabudowy Ustki wiążą się budynki tworzące dzisiejszą Twierdzę Ustka, czyli żelbetowe konstrukcje znajdujące się przy plaży zachodniej. Dziś można zobaczyć Baterię Blüchera (dwukondygnacyjny bunkier), 9. Baterię Artylerii Stałej, czyli tzw. 9BAS, a także Główny Punkt Kierowania Ogniem – miejsce dowodzenia, na którego szczycie znajduje się obracana kopuła z dalmierzami. Obiekty te można zwiedzać, kontaktując się wcześniej ze Stowarzyszeniem Miłośników Fortyfikacji.

Promenada to ulubione miejsce spacerów ustczan, kuracjuszy, turystów i chętnie przyjeżdżających tu choćby w zimowe weekendy mieszkańców Słupska (przez cały rok na Promenadzie działają m.in. punkty gastronomiczne). Promenada biegnie wierzchołkiem nadmorskich wydm od ujścia Słupi (można przespacerować się także po wschodnim falochronie portowym) aż do Traktu Solidarności, stanowiącego wschodnią granicę historycznej zabudowy Ustki. W ramach upiększania tej części miasta w ostatnich latach wybudowano tu niewielką fontannę na wysokości dawnego domu zdrojowego. Przy Promenadzie znajduje się również Muzeum Minerałów, w którym można zobaczyć m.in. największy kryształ górski w Polsce i szkielet dinozaura. Pracownicy Muzeum prowadzą również rodzinne warsztaty „Pokazy i nauka płukania złota dla całej rodziny”. Placówka czynna jest od IV do X w godzinach 10.00–17.00, w VII i VIII do 20.00. Pisząc o Promenadzie, należy wspomnieć też o usteckiej architekturze uzdrowiskowo-hotelowej z przełomu XIX i XX wieku. Najwięcej budynków tego typu zachowało się w nadmorskiej części miasta, między Promenadą a ulicą Chopina. Nie bezpodstawne są porównania Ustki z Sopotem i innymi nadbałtyckimi kurortami dawnych Niemiec, we wszystkich tych miejscowościach bowiem pensjonaty były powiększane poprzez dobudowanie drewnianych werand. W Ustce, Sopocie, Międzyzdrojach czy Heringsdorfie istniały wydzielone plaże kąpielowe z „łazienkami” i Domem Zdrojowym, wszędzie też działały zakłady balneologiczne. Spacerując po Ustce, warto zwrócić uwagę na zachowane przedwojenne hotele: Ostseestrand (z roku 1900) i Parkowy (z roku 1920) przy ul. Chopina. W podobnym stylu wybudowano usytuowany przy nadmorskiej Promenadzie Dom Zdrojowy, pełniący dziś (jak przed wojną) funkcję hotelu.

Nieduży budynek Urzędu Celnego, przy ul. Marynarki Polskiej i porcie, był niegdyś prywatną willą letniskową dziedzica majątku Dominek. Willa, zwana Pałacem Göringa, położona przy ul. Żeromskiego 1, jest z kolei przykładem stylu wilhelmiańskiego w budownictwie. Nie należy jednak mylić dawnego właściciela Göringa, z hitlerowskim notablem, który, owszem, bywał

w Ustce, lecz na terenie dawnych koszar. W kompleksie nadmorskim znajduje się także Zakład Balneologiczny (ul. Beniowskiego). Powstał on w roku 1911. Już w okresie międzywojennym wykonywano tu 22 rodzaje zabiegów, a w roku 1938 liczba kuracjuszy przekroczyła 3500 osób, spośród których ponad 30 było obcokrajowcami. Swą architekturą wyróżnia się także Villa Red (u zbiegu Promenady i ul. Żeromskiego). Wybudowana w końcu XIX wieku eklektyczna budowla miała być rzekomo letnim pałacykiem kanclerza Bismarcka. W rzeczywistości była to rezydencja jednego ze słupskich przemysłowców. Interesującą architekturą wyróżnia się także dom wczasowy Czarodziejka przy ul. Leśnej.

Uroku Ustce dodają również liczne pomniki, w tym odsłonięty w 2010 roku pomnik Usteckiej Syrenki. W parku nadmorskim ustawiono z kolei obelisk Fryderyka Chopina, a także pomnik ku czci poległych w I wojnie światowej – Umierającego wojownika. W 2002 roku odsłonięto również pomnik Ludzi morza. Przy zachodniej stronie, przy Bazie SAR-u ustawiono pomnik św. Jana Nepomucena.

Lokalna Organizacja Turystyczna Ustka i Ziemia Słupska
ul. Marynarki Polskiej 71, 76-270 Ustka

tel/fax: (59) 814 71 70

e-mail: biuro@lot.ustka.pl

Numer Konta:
78 9315 0004 0000 0068 2000 0010

„Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie.”
Strona internetowa współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Osi 4 Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013
Instytucja Zarządzająca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Strona internetowa opracowana przez Lokalną Organizację Turystyczną „Ustka” i Ziemia Słupska
Strona współfinansowana z środków Gminy Miasto Ustka